مراسم و مناسبت ها؛ شادی یا غم؟

اشاره:

یکی از موضوعات مهمی که همواره مورد توجه و پرسشگری برنامه ریزان و مدیران برگزاری مراسم و مناسبتهای انقلاب اسلامی بوده، مقوله شادی و غم در مراسم است. این که برای افزایش جذابیت مراسم تا چه میزان می توان از برنامه های شادی آفرین و نشاط آور استفاده کرد؟ حدود شادی و مرزهای شرعی آن چیست؟ آیا غمگین بودن محتوای برنامه ها، موجب کاهش جذابیت و استقبال از ان نمی شود؟ چه ضرورتی برای برگزاری مناسبتهای حزن امیز و اندوهباور وجود دارد؟ و..... از جمله پرسشهای متعددی است که در این زمینه قابل طرح و تأمل می باشد.

در این مختصر سعی شده که مبتنی بر مقدمات نظری و اعتقادی اسلام در این باره و پاسخهای منطقی و مستدل ارائه شود. در ضمن این یادداشت را باید مجموعه ای تلفیقی از آراء و نظرات استاد بزرگوار و حضرت آیت ا.... مصباح یزدی (حفظها...) دانست که ایشان به مناسبتهای گوناگونی ایراد کرده اند. امید است تأملاتی از این قبیل بتواند گره گشای معضلات نظری و عملی برنامه ریزان شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی باشد.

نظام اعتقادی و ارزشی اسلام

 به طور کلی محتوای دین اسلام را می توان به صورت دو پاره سیستم (یا دو سیستم فرعی) در نظر گرفت که خود این دو سیستم یکی «سیستم عقاید» و دیگری «سیستم ارزش ها». در اسلام یک سلسله عقاید وجود دارد که مردم باید آنها را باور کنند، بپذیرند و ایمان بیاورند،و یک سلسله ارزشها مطرح است که باید آنها را هنگام رفتار و عمل رعایت کنند.بخش اول را ( که امور ذهنی را  در بر می گیرد) سیستم عقیدتی و بخش دوم را (که امور عینی را شامل میشود) سیستم ارزشی اسلام می نامیم. روشن است که در درجه اول باید عقاید را تحکیم و تثبیت نمود و در درجه دوم به آثار عمل آنها پرداخت.

  اما مسأله ای که در این میان مهم است عبارت از این است که محور و بنیان اصلی این دو خرده نظام چیست؟ با تدقیق در آیات و روایات فراوان در این باره، به روشنی می توان دریافت که «توحید»، همچنان که ریشه همه حقایق و محور اصلی نظام اعتقادی اسلام را تشکیل می دهد، محور نظام ارزشی اسلام نیز محسوب می گردد. در واقع، نظام ارزشی اسلام همانند نظامهای ارزشی دیگر از عناصر پراکنده و ناهماهنگ تشکیل نشده است، بلکه یک ارزشی بنیادین است که در چهره های گوناگونی متجلی می شود و جلوههایی از خداپرستی و توحید اسلامی به شمار می رود.

تبیین ارزش اخلاقی در اسلام

ارزش، نظام ارزشی و کلمات دیگری از این قبیل اگر چه در ادبیات امروزی علوم انسانی بسیار رایج و شایع گشته است، اما چون این واژهها از واژههای وارداتی هستند و از زبانهای دیگر ترجمه و وارد فرهنگ ما شده است و با تعبیرات و اصطلاحاتی که در متون اسلامی آمده، از نظر مفهوم و مضمون مطابقت ندارند. از این رو، لازم است ابتدا توضیحی راجع به واژه «ارزش» در اخلاق اسلامی داده و تعریف آن را از نظر فرهنگ اسلامی روشن کنیم اصولا هر کار اختیاری از هر فاعل مختاری که سر میزند به خاطر رسیدن به نتیجه ای است که بر آن مترتب می شود و چه بسا اگر هدفی مد نظر نمی بود کاری صورت نمیگرفت. بنابراین چون هر کار اختیاری وسیله ای است برای نیل به یک هدف و هیچ کاری خودبه خود مطلوب بالذات نیست ارزش و مطلوبیت هر کاری به ارزش و مطلوبیت نتیجه ای است که بر آن کار مترتب میشود. علاوه بر مدنظر بودن نتیجه نیت و توجه به هدف در ارزش دهی به افعال انسان دخالت مستقیم دارد. به عبارت دیگر ممکن است نتایج گوناگونی بر یک فعل مترتب شود در حالی که انسان بعضی از آن اهداف و نتایج را در نظر گرفته و انگیزه او از انجام کار تنها مقاصد باشد.

 

 حال معیار ارزشی اخلاقی چیست؟ ملاک ارزشها از دیدگاه اسلام و نظام ارزش این مکتب آن کمالی است که در روح انسان پدید می آید و انسان را به سوی خداپرستی و قرب به حق تعالی رهنمون میسازد. این کمال یک مفهوم قراردادی نیست، بلکه یک واقعیت است. البته این کمای باید در اثر اعمال اختیاری خود انسانها حاصل شود تا دارای ارزش اخلاقی گردد. بنابراین از دیدگاه اسلام، فقط کمالات نفسانی اکتسابی، منشاء «ارزش» است. نکته جالب این است که حتی قوای خدادادی روح به تنهایی نمیتواند منشاء ارزش باشد.

 در این میان درک و فهم همه ارزشها و ضدارزشها از عقل یا فطرت انسان ساخته نیست، بلکه نیاز به وحی و نبوت است. از این رو، بسیاری از مسایل اخلاقی و حقوقی در نظام ارزشی اسلام تنها بر اساس

شریعت تعیین میشود.

شادی و غم از دیدگاه اسلام

 با توجه به دو مقدمه ای که ارائه گردید، اکنون وارد می شویم و دیدگاه اسلام را درباره مطلوبیت شادی و غم و حدود آنها روشن می سازیم.

 ۱- اصولاً شادی و غم از غرایز ذاتی انسان هستند و اسلام در مواجهه با غرایز انسان، قائل به تعدیل کردن آنهاست نه تعطیل کردن، از این رو، در اسلام هم شادی وجود دارد و هم غم عید فطر، عید قربان، عید مبعث، سوگواری ارتحالی پیامبر اکرم و معصومین (علیهم السلام) و... از جمله این مراسم و مناسبتهاست.

 ۲- آشکار است که شادی و مسرور بودن، مطلوبیت فطری و ذاتی دارد و انسان فطرتاً طالب آن است. خداوند نیز در قرآن به مومنان وعده زندگی پرنشاط و شاد در بهشت را می دهد. افزون براین، روایات متعددی در مورد مدح شاد بودن و ثواب شاد کردن مؤمن وجود دارد و مزاح کردن عملی مستحب دانسته شده است.

 ۳- در تبیین نظام ارزشی اسلام اشاره شد که مطابق آن، کاری ارزش مطلوب و مثبت دارد که انسان رابه طور مستقیم  یا غیرمستقیم) در مسیر نیل به کمال معنوی یاری رساند.احساسات، عواطف و حالات روانی انسان نیز بسته به این که آیا به تعالی و تکامل انسان میانجامد و یا به سقوط انحطاط اخلاقی او، دارای ارزشی مثبت یا منفی اخلاقی هستند،به این ترتیب نه شادی به طور مطلق و به هر وسیله مطلوبی یا مذمومیت دارد و نه غم و اندوه قیود و حدودی که این زمینه مطرح است، متعدد است. انگیزه ها ابزارها و روش های شاد زایی نباید مبتذل و حتی لغو گونه باشند و با شان و عزت مومن معرض باشند.. از سوی دیگر حزن و اندوه میتواند تا اندازه ای مطلوب و ممدوح باشد. به عنوان مثال حزن نسبت به معصیت و غفلت از خداوند در مومن پدیدار میشود بسیار سازنده  است و میتواند به تعالی اخلاقی و معنوی او کمک کند مراسم سوگواری معصومین علیه السلام و مخصوصا مراسم عاشورای حسینی نیز از این قبیل است. این حزن و غم، فرد و جامعه را نه تنها به انفعال سستی و رخوت نمیکشاند بلکه آنها را به سوی تحرک، پویایی، ظلم ستیزی، حماسه آفرینی، شهادت طلبی و نشاط معنوی سوق میدهد. از اینروست که بزرگان فرموده اند که گریه بر شهید، شرکت در حماسه شهید است با نگاهی به رخدادهای تحولات انقلاب اسلامی در طول سالهای ۴۲ تا۵۷ درمی یابیم که بسیاری از همین مناسبتهای مذهبی و مجالس سوگواری اهل بیت (ع)، وسیله و انگیزه ای برای تقویت و شکل دهی به مبارزات مردم علیه رژیم طاغوت بوده اند و امام راحل (ره) بارها از این مراسم در راستای برانگیختن مردم علیه رژیم طاغوت استفاده کرد و شور دینی مردم در این باره کارساز شد.

 ۴- نکته پایانی این که، غالباً تصور ما از شادی و نشاط،مجموعه ای از برنامه های مبتذل و قشری است، در حالی که شادی دارای انواع عالی تر نیز می باشد که شایسته مومن و منزلت جامعه اسلامی است.لذتی که فرد مومن از مناجات با خداوت یا قرائت قران و ادعیه و روایات معصومین (ع) به دست می آورد این چنین است.

وانگهی اسلام خواسته است در قالب و کالبد مناسبت ها و مراسم دینی، درون مایه های الهی خود را در شرکت ککندگان، نهادینه و تثبیت سازد. به عبارت دیگر، مراسم و مناسبتهای اسلامی، وسیله و مقدمه ای برای ذکر و عبادت و أطاعت خداوند و کسب کمالات روحی و معنوی است، نه اینکه ابزاری برای تفنن و سرگرمی باشند.

 

ابتذال در لفافه شادی

در سالهای اخیر بسیاری از روشنفکران وابسته و غربزده و جریان مطبوعات زنجیره ای تلاش  کرده اند تا چنین وانمود کنند که مردم کشور ما مردمی غمزده و اندوگین هستند و حکومت دینی با دستاویز قرار دادن احکام و ارزشهای اسلامی، مانع از شادی و نشاط و سرور مردم میشود.

خاستگاه این توهم در این نکته نهفته است که اینان تعریفی از شادی در نظر دارند که مترادف با ونگاری»، اباحی گری» و حریم شکنی  در زمینه اصول اخلاقی است. همان طور که پیش از این اشاره کردیم این نوع از شادی به دلیل آنکه پیامدهای منفی و آثار زیانباری را برای حیات معنوی و کمالات اخلاقی انسان به دنبال دارد از جانب شارع مقدس تحریم شده است و به طور طبیعی حکومت اسلامی نیز که موظف به اجرای احکام و قوانین اسلامی است باید قاطعانه با چنین انحرافهایی که ظاهری موجه دارند مقابله نماید. در فرهنگ اسلامی، شادی برخاسته از معصیات و عصیان به خوشی زودگذری تعبیر شده که درد و اندوهی دوچندان به دنبال خواهد داشت.  از نظرگاه اسلام نه شادی و نه غم نباید مومن را از یاد خداوند و توجه به او غافل سازد. این در حالی است که شادی در فرهنگ غربی در واقع نوعی خود فراموشی و غفلت و گریز از واقعیات و حقایق زندگی و هستی است. مناسبتها(چه شادی انگیز و چه غم انگیز) باید ابزاری برای «تذکر» باشند، نه «تفنن» متأسفاته اکنون بدعتی در بعضی از مراسم ها ( که حتی در مواردی متصدی آنها نهاد های رسمی دولتی هستند) رواج یافته است که به بهانه افزایش جذابیت برنامه های، اقناع مخاطب و شرکت کنندگان و شادی آفرینی از روشهای نادرستی استفاده می شود. دعوت از موسیقی های مهیج و محرک، اهانت به مقدسات و ارزشها و مورد تمسخر قرار دادن آنها، اختلاط مردان و زنان و حریم شکنی، عدم رعایت پوششی اسلامی و ظاهرسازی برای تبرج و خودنمایی و ... از جمله این آسیب هاست.روشن است که چنانچه نهادها و دستگاههای فرهنگی کشور گامی در راه  ساماندهی این مراسم و نظارت قانونمند بر آنها برندارند، این روند نامطلوب همچنان ادامه و گسترش خواهد یافت و موجب آشفتگی و چندگانگی فرهنگی در جامعه می گردد

نوشته شده توسط: محمد 

نظرات