شعارها، آیینه فرهنگ انقلاب ها

چطور در یک انقلاب جمع کثیری از توده ها بسیج می شوند و در جریان انقلاب نقش اساسی ایفا می کنند؟ چگونه این جمع خواسته ها و نگرش های خود و اقداماتی که می خواهند انجام بدهند، را مطرح می کنند؟ در فرآیند انقلاب اسلامی ایران، همانگونه که در انقلاب های مهم دیگر جهان نیز مشاهده شده، شعارها نقش اساسی را بازی می کنند و مکانیزمی برای ترغیب توده ها و پیوستن آنها به انقلاب و تقویت نگرش های انقلابی هستند. متاسفانه اشعارهای انقلاب اسلامی تاکنون به طور کامل جمع آوری و مورد تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است و در کشور عزیزمان دو تحقیق در زمینه شعارهای انقلاب اسلامی انجام شده که نخستین تحقیق مربوط به دکتر محسنیان راد، استاد گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در مورد تحلیل محتوای شعارهاست و دومی از طرف دکتر محمد حسین پناهی، استاد گروه جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبایی انجام شده که در آن 4153 شعار جمع آوری شده است.

جمع آوری شعارها

 دکتر محسنیان راد برای انجام تحقیق خود با کمک دانشجویان توانست هفت هزار اشعار مختلف را شناسایی و دسته بندی کند. دکتر پناهی نیز در این مورد می گوید: پس از اتمام تحصیلات و ورود به کشور برای بنده بسیار تعجب آور بود که با توجه به اهمیت این مساله که شعارها در واقع فرهنگ سیاسی یک انقلاب را منعکس می کند، چرا به آن بی توجهی شده است. وی در سال ۱۳۷۵ شعارهای انقلاب اسلامی را از منابع مختلف گردآوری و تا سال ۱۳۷۸ تحقیق خود را ارایه کرد که این تحقیق جامعه شناختی می تواند مبنای عملی چندین پژوهشی وسیع قرار گیرد.

در واقع اشعارهای انقلاب اسلامی نقش مهمی در جریان انقلاب ایفا می کنند و مطالعه آنها در مورد خود انقلاب، شخصیت های انقلابی نظام قبل از انقلاب، آرمانهای انقلابیون و مردم به ما مطالب زیادی را می دهند. دکتر پناهی در تحقیق خود اشاره می کند: نقش شعار در انقلاب اسلامی ایران بسیار برجسته تر و فراگیرتر از نقش آن در سایر انقلاب هاست. در یک بررسی مقدماتی مشخص شد که تعداد شعارها در انقلاب های دیگر بسیار محدود بوده است و حتی یک مورد، مطالعه هم درباره شعارهای انقلاب های دیگر انجام نشده است؛ زیرا که موضع شعارهای آنها، آنقدر مهم نبوده که به طور مستقل مورد بررسی و تحقیق قرار بگیرد. در حالی که در مورد انقلاب اسلامی این وضعیت کاملا متفاوت است.

آرمان های انقلاب

مردم و انقلابیون در عرصه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به دنبال آرمان هایی بودند که این آرمان ها در شعارها تجلی یافته بود. در تحلیل جامعه شناسی شعارهای انقلاب اسلامی مشخص شده که ۳۵ درصد شعارها مربوط به آرمان ها و اهداف سیاسی، ۴۸ درصد مربوط به آرمان ها و ارزش های فرهنگی، ۵/۵ درصد مربوط به آرمان ها و اهداف اقتصادی و ۱۰ درصد مربوط به ضرورت وحدت و مبارزه برای تحقق این آرمانها بود. همچنین هر کدام از این آرمانها دارای زیرمجموعه هایی هستند. ارزش ها و ارمان های سیاسی به مقوله های ارمان برقراری جمهوری اسلامی برقراری حکومت اسلامی، نهادهای سیاسی، حقوقی و ارزشهای سیاسی، ازادی و مشارکت سیاسی سایر ارزشهای سیاسی تقسیم می شوند. در تحقیق دکترپناهی استاد دانشگاه علامه طباطبایی مشخص شده است که ۲۱ درصد از شعارهای مربوط به ارزش ها و اهداف سیاسی مربوط به آرمان جمهوری اسلامی بوده است. ارزش ها و حقوق سیاسی مربوط به ازادی سیاسی و مشارکت سیاسی نیز ۶۲ درصد شعارها را به خود اختصاص داده است. شعارها سایر ارزشی های سیاسی تقریبا ۱۷ درصد بوده است. همچنین اگر حجم شعارها را بازتاب دهنده اولویت خواسته های مردم و انقلابیون در نظر بگیریم، موضوع حقوق سیاسی و ارزش های سیاسی شامل آزادی بیان، آزادی مشارکت سیاسی و غیره بیشترین درصد شعارها را دارد و در نتیجه بالاترین اولویت را خواهد داشت. بعد از آن شعارهای مربوط به جمهوری اسلامی در اولویت دوم قرار دارد. در نتیجه می توان گفت که مهمترین رمان سیاسی مردم آزادی و مشارکت سیاسی بوده است.

آرمان های فرهنگی انقلاب

۳۵۹ شعار از بین کلیه شعارهای جمع آوری شده توسط دکتر پناهی در زمینه ارزش ها و اهداف مربوط به آرمان های فرهنگی بوده است که حدود ۴۱ درصد از این شعارها مربوط به ایثارگری، فداکاری و شهادت در راه آرمان هاست. ۶/۴ درصد شعارهای فرهنگی مربوط به حجاب و پوشش زنان بوده است. حدود ۳۱ درصد این شعارها مربوط به اهمیت اسلام و دینداری در جامعه آرمانی اسلامی است. ۱۷ درصد نیز مربوط به اسطوره ها و سنتهای اسلامی است. همچنین ۲/۸ درصد از شعارهای فرهنگی مربوط به سایر ارزشهای اسلامی بوده است

آرمان های سیاسی

از بین کلیه شعارهای جمع آوری شده، ۸۶۰ شعار مربوط به سرنگونی نظام بود که ۲۱ درصد این شعارها در مورد مقوله رهبری و سازماندهی است، ۱۰ درصد مربوط به بسیج عمومی، ۴۱ درصد ان نیز مربوط به دعوت به اقدامات جمعی و حرکت جمعی است. ۱۱ تا ۱۲ درصد نیز مربوط به ایدئولوژی اسلامی و ۲۳ درصد مربوط به چگونگی برخورد با ارتش و قوای نظامی است. قابل توجه اینکه شعارهای مربوط به چگونگی برخورد با ارتش دو دسته است. برخی مربوط به برخورد مسلحانه و برخی روابط برادرانه دوستانه را پیشنهاد می کردند و تنها ۴/۵ درصد از شعارهای مربوط به سرنگونی نظام دعوت به مبارزه مسلحانه و خشونت آمیز می باشد. می توان نتیجه گرفت که حتی در شعارهای مربوط به سرنگونی نظام به کارگیری خشونت محور اصلی نبوده است.

شعارهای متضاد

نکته حائز اهمیت اینکه در جریان انقلاب شعارهای متضادی مطرح شده است که خواسته های متفاوتی را مطرح می کردند؛ زیرا شعارها عموما بسترهای مختلفی دارند و جریانهای مختلفی در درون انقلاب اسلامی وجود داشتند. هر یک از گروه ها زیر مجموعه هایی داشتند که آنها را بسیج می کردند و آرمان هایی را از درون این جمع ها مطرح می کردند در نتیجه شعارهای مختلف و حتی گاهی متناقضی در مجموعه شعارها چیز عجیبی نیست.

در شعارهای بعد از انقلاب نیز موارد متناقضی وجود دارد. شعارهایی وجود دارد که یک گروه را تایید و شعارهایی نیز همان گروه را به طور کلی نفی می کند به وضوح می توان فرایندهای مختلف و فراز و نشیب های انقلاب را در درون شعارها دید. در مجموع شعارهای متناقض در مقایسه با شعارهای هماهنگ و منسجم توده های ملیونی، رقم قابل توجهی نیست.

استراتژی تحریک

 درباره تعداد بسیار زیاد شعارهای انقلاب که بیش از چهار هزار عنوان می باشد دلایل مختلفی قابل ذکر است که مهم ترین آن بستر فرهنگی انقلاب است که در مقایسه با سایر فرهنگ ها و انقلاب ها، فرهنگ شفاهی است. از طرف دیگر فرهنگ ما تمایل به ادای مطالب به صورت موزون دارد و راحت می تواند گفتار را در قالب و وزن های مختلف ارایه کند.

همچنین از نکات پراهمیت اینکه در انقلاب یک استراتژی خاص مبارزه را ممکن نمود که آن استراتژی تحریک عواطف و احساسات مردم برای کمک به غنای فرهنگی موجود در کشور بود که به وسیله آن بسیج نیروی انسانی به سادگی امکان پذیر می شود.

در هیچ انقلابی همانند انقلاب اسلامی،بسیج توده ای وجود ندارد. شعارها می توانند در بسیج فراگیر نقشی اساسی ایفا کنند و با وجود آمدن یک نیروی عظیم مردمی ضرورت کاربرد سلاح و خشونت برای سرنگونی نظام بسیار کم می شود. مقایسه شعارهای انقلاب اسلامی با شعارهای دیگر انقلاب های معروف جهان مثالی انقلاب کبیر فرانسه، روسیه، چین و نیکاراگوئه در بررسی اولیه نشان می دهد که هیچ کدام از آنها بیش از ۱۰۰ شعار نداشته اند و این مطالعه نشان می دهد که تعداد شعارهای سایر انقلاب ها در مقایسه با انقلاب اسلامی بسیار کم است و نقش شعار ها در انقلاب اسلامی بسیار برجسته تر از دیگر انقلاب ها بوده است.

تحقق آرمان های انقلاب

 براساس مطالعات کلی می توان گفت که هیچ کدام از انقلاب های جهانی به آرمان های خود نرسیده اند.اساسا برخی از آرمانهایی که در انقلاب مطرح می  شوند به قدری ایده آل و آرمانی هستند که به طور کامل مردم در جریان انقلاب تحقق پیدا کند.

 دکتر پناهی مجری طرح تحلیل جامعه شناختی شعارهای انقلاب اسلامی می گوید: با توجه به مدت زمانی که از انقلاب می گذرد موفقیت نسبی در خیلی از رمان های انقلاب به دست آمده است و در مقایسه با برخی از انقلاب های جهان مانند انقلاب فرانسه شاید بتوان گفت موفقیت انقلاب اسلامی در کوتاه مدت بوده است. مثلا در انقلاب فرانسه ۵۰ تا ۶۰ سال طول کشید که نظام سیاسی استقرار یابد. سوالی که به ذهن می رسد اینکه آیا آرمان های انقلاب مربوط به مقطع زمانی خاصی بوده است یا آنها به قوت خود باقی هستند و نسل جدید در پی دستیابی به ایده آل های نسل گذشته است؟ دکتر پناهی در پاسخ به این سوال می گوید: آرمان های سیاسی معمولا مواردی نیستند که با تغییر نسل به سادگی عوض شوند. حتی بعضی از این رمان ها به معنایی می تواند فراتر از ایده ال ها و خواسته های یک ملت باشد و آرمان های کلی با تغییر نسل ها عوض نمی شوند. نظام سیاسی ایران که بر مبنای جمهوری اسلامی است قابل برگشت به عقب نمی باشد یعنی اینکه با تغییر نسل، نظام جمهوری عوض نخواهد شد و اسلام نیز ریشه در ابعاد مختلف تاریخ ما دارد و ریشه های فرهنگی و اعتقادی یک ملت با تغییر نسل عوضی نمی شود و در موارد خاصی در برخی از هنجارها تغییراتی به وجود می آید.

شعارهای انقلاب اسلامی مقطعی، سلیقه ای و گذرا نیستند، بلکه آنها متکی برفرایندهای تاریخی جهانی و داخلی و متکی بر اعتقادات و ویژگی های اصیل یک ملت است.

 

نوشته شده توسط: محمد 

نظرات

اسماعیل گشتاسب

کمتر به این مسائل پرداخته شده است